‘Italië is aan het slaapwandelen’

Het gaat niet goed met Italië, helemaal niet goed. Tot deze sombere conclusie komt het Censis, een onderzoeksinstituut dat al een halve eeuw ieder jaar de balans opmaakt van de stand van het land. Het staat vol met cijfers en percentages, maar het interessants zijn de Algemene overwegingen. Die gaan niet zozeer over de politiek, maar over wat in het Engels zo mooi ‘the mood of the country’ heet. En het kernwoord voor het rapport van dit jaar, dat eind vorige week uitkwam, is ‘sonnambulismo’, slaapwandelen.

Italië slaapwandelt krachteloos, ideeënloos, hoop- en machteloos langs de grote problemen heen. De traditionele vitaliteit van ons land is verloren gegaan, schrijft het Censis. Het publieke debat wordt gedomineerd door vluchtige emoties; een gedeelde visie op de langere termijn ontbreekt. Er is nauwelijks sprake van een gemeenschappelijke idee over waar het met het land naar toe moet. ,,De Italiaanse samenleving sleept zich voort.”

Bang, maar blind

Een meerderheid van de Italianen voelt zich onzeker, machteloos. Ruim tachtig procent heeft het gevoel dat het land achteruit gaat. Er wordt wel gespaard, maar dat is niet met het doel om iets te gaan doen, maar om een beetje comfortabel te kunnen leven.  Het land is vervallen in een ,,emotionele hypertrofie’’ waarin rationeel debat over grote vraagstukken wordt weggedrukt door hooglopende maar snel weer verdwijnende emoties. ,,Alles is een noodtoestand: dus niets is het echt.’’

Niet dat mensen het gevoel hebben dat alles goed gaat. Financiële problemen van de overheid, oorlog, terrorisme, een onbeheersbare stroom illegale immigranten, extreem weer: steevast is meer dan vijftig procent van de ondervraagden hier bang voor. Maar mensen doen hun ogen dicht, is de conclusie van het Censis. Ze zijn ,,blind voor zo veel waarschuwingssignalen’’.

Drie voorbeelden

Klimaat, oorlog in Europa, verschuivende internationale machtsverhoudingen, vluchtelingen en migranten, ze komen allemaal voorbij in het rapport als factoren die leiden tot angst en onzekerheid. In de presentatie van het slaapwandelrapport springen drie andere zaken eruit, misschien omdat ze minder sterk verweven zijn met internationale ontwikkelingen en daardoor makkelijker concrete nationale plannen mogelijk maken om ze aan te pakken.

Demografie. Dit staat centraal in het jaarrapport. Al jaren wordt geconstateerd dat Italië razendsnel veroudert, dat de basis voor sociale zekerheid en zorg versmalt, dat het aantal inwoners met de huidige tendens fors zal slinken. Met de trends van nu heeft Italië in 2050 4,5 miljoen inwoners minder. Ook de verhouding tussen jong en oud verandert: in 2050 zijn er 9,1 miljoen mensen minder onder de 65, en 4,6 miljoen mensen meer boven de 65.   

Toerisme. De Italiaanse steden hebben een ,,faustiaans pact’’ gesloten met het toerisme. De stroom toeristen begint een kritiek niveau te bereiken. De inkomsten zijn zeer welkom. Buitenlandse toeristen waren in 2022 goed voor 44,3 miljard euro. Maar de toeristensteden slagen er nauwelijks in de stadsplanning aan te passen aan die groeiende stroom, met als resultaat vaak ,,wildgroei en verval’’.

Jongeren. Steeds meer jongeren vertrekken naar andere landen omdat ze geen toekomst zien in Italië – ik schreef er eerder over. In het afgelopen jaar zijn er 82.000 Italianen weggegaan; van hen was 44 procent tussen de 18 en 34 jaar. Daarbinnen stijgt de groep mensen met een universitair diploma. En die cijfers vertellen niet dat nog veel meer mensen zouden willen. Volgens het rapport zegt 60 procent van de ondervraagde jongeren tussen de 18 en 34 dat ze weg zouden gaan uit Italië als ze de kans hadden.

Alleen in Italië?

De drie concrete problemen hierboven zou je als specifiek Italiaans kunnen beschouwen. Maar het gebrek aan langetermijnvisie? Die ,,emotionele hypertrofie” – lelijke term, maar een herkenbaar fenomeen? De angst en onzekerheid? In de meeste analyses van de Nederlandse politiek komt dit ook terug.

Uit een van de tabellen van het Censis-rapport blijkt dat een meerderheid van de Italianen onzeker is, het gevoel heeft dat ze niet meetellen.

Dat lijkt wel een echo van waar een recent rapport van de Nederlandse Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid op wijst: mensen hebben het gevoel de grip op hun leven te zijn kwijtgeraakt. Uit eigen, anekdotische ervaring heb ik het gevoel dat het aantal ‘slaapwandelaars’ in Italië beduidend groter is dan in Nederland. Maar niet alle problemen die het Censisrapport aanstipt, zijn typisch Italiaans.

En dan is er de vraag waarmee de Corriere della Sera zondag een commentaar op het rapport (achter een betaalmuur) begon: ,,Zijn we pessimistisch omdat de dingen slecht gaan, of gaan de dingen slecht omdat we pessimistisch zijn?” De laatste alinea begint met ,,We moeten hopen.” Maar dan volgt de roep om iemand die de weg wijst, die een collectieve horizon schetst. Om ,,een leidende klasse die die naam waard is”. Dat brengt weer onderzoek in herinnering van het Italiaanse bureau voor de statistiek, het Istat, waaruit blijkt dat nog niet de helft van de Italianen vertrouwen heeft in de politieke partijen en in het parlement.

3 gedachten over “‘Italië is aan het slaapwandelen’”

  1. Mark Kapteyn

    Herkenbaar en ook wat je terugkrijgt bij de chiacchierata bij de ochtend koffie. Het geeft de indruk dat de schreeuw voor de sterke leider ook in Italië met de daarbij horende de symbool-politiek geen oplossingen biedt.
    Helaas heeft ‘Josep De Maistre – 1753-1821’ (Ogni popoio ha il governo che si merita) nog steeds gelijk – en spijtig genoeg niet alleen in Italië.

  2. H Steenhuis

    Veel vermelde kwesties kennen wij ook, behalve dan het vertrek van grote groepen jongeren – het lijken verschijnselen die erg aan deze tijd zijn verbonden, een zekere verlegenheid met de toekomst.

  3. Wild groei en verval van de wegen komt mij bekend voor. Maar dit is meer te zien in het zuiden dan in het noorden van Italië.

    Met dank voor dit interessante verslag Mark. De beste wensen voor een gezond 2024.

Laat een reactie achter

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *