Emma Bonino is overleden, vanmorgen, 78 jaar – de foto is van haar Facebookpagina. In Nederland is zij misschien een voetnoot bij de politiek in een ver land. Maar in Italië is zij een grande dame, een kleine vrouw met zo’n groot moreel gezag dat zij vaak werd genoemd als kandidaat-president, een onverschrokken strijdster voor burgerrechten in het algemeen en vrouwenrechten in het bijzonder, een Europeaan in hart en nieren. Premier Meloni , die het zelden met haar eens was, heeft meteen bekendgemaakt dat Bonino een staatsbegrafenis zal krijgen.
Dertien jaar geleden sprak ik haar voor het eerst wat langer, in Den Haag, voor NRC. Ze was toen minister van Buitenlandse Zaken van Italië. En ook toen al sprak ze haar zorgen uit over populisten overal in Europa die bij het onbehagen over een geglobaliseerde wereld Brussel als zondebok aanwijzen – opvallend is dat migratie nog niet zo’n heet hangijzer is als het in 2015 werd. Bonino zei in 2013 iets wat je zo opnieuw kunt gebruiken:
Het is makkelijk om te zeggen dat het allemaal de schuld is van de bureaucraten in Brussel. Het is een stuk moeilijker uit te leggen dat we meer Europa moeten hebben. Dat is de boodschap van iemand die accepteert dat de wereld complex is en probeert daarmee om te gaan. Daar heb je leiders voor: als gids fungeren in moeilijke situaties.
Eigenzinnigheid was een belangrijke eigenschap van Bonino. Ze toonde die toen ze in 1974 een toen nog clandestiene abortus liet uitvoeren. Het was zo vernederend dat ik besloot me ervoor in te zetten dat dit nooit meer iemand zou overkomen, zei ze tegen Italiaanse journalisten. Een jaar later meldde ze zich bij de politie met de boodschap ‘arresteer me maar’. Ze was in 1976 lijsttrekker van de kleine Radicale Partij. Het is mede door haar campagne dat abortus in 1978 werd gelegaliseerd in Italië.
Eurocommissaris in een broek
Je eigen weg kiezen, dat was een van haar leefregels. In 1994 sloot ze zich aan bij het kamp van Berlusconi, die toen een liberale revolutie beloofde. Toen ze een jaar later eurocommissaris werd, was ze de eerste vrouw die in een broek meevergaderde met de mannelijke eurocommissarissen, zo melden Brusselse kronieken. Het was ook Bonino die in Brussel concreet inhoud gaf aan wat tot dan toe een vaag thema voor Europa was: humanitaire missies.
Ze verloor na terugkeer uit Brussel haar vertrouwen in de beloftes van Berlusconi en begon aan een reeks politieke omzwervingen op centrum-links, die in 2017 uitmondden in een eigen partij met de naam ‘Meer Europa’. Ondanks de persoonlijke populariteit van Bonino heeft die slechts een marginale rol gespeeld in de Italiaanse politiek.
Bonino heeft zich als politicus en activist, met hongerstakingen en acties van burgerlijke ongehoorzaamheid, ingezet voor de politieke waarden die voor haar essentieel waren: democratie, rechtsstraat, vrijheid, burgerrechten. Het label van ‘feminist’ heeft ze steeds afgewezen. Tegen persbureau Reuters zei ze in 1996:
Ik denk niet dat vrouwen een aparte categorie zijn. Als we denken dat we een categorie zijn die beschermd moet worden, zullen we denk ik onze strijd verliezen.
Overigens is dat een uitspraak die ruim een kwart eeuw later bijna letterlijk ook zo is gedaan door premier Meloni.
‘Lucide, moedig en vrij’
Bonino heeft volgens Italiaanse media ook een belangrijke rol gespeeld in het opzetten van het Internationaal Strafhof – het verdrag hiervoor werd in 1998 in Rome ondertekend, en Bonino had maanden gelobbyd voor dat verdrag. Een indicatie voor haar morele gezag was het besluit van paus Franciscus om haar thuis te gaan opzoeken toen zij in november 2024 een ernstige gezondheidscrisis doormaakte.
Het is de beste president die Italië nooit heeft gehad. Zo begint La Repubblica zijn necrologie, met een verwijzing naar de campagne die zij in 1999 voerde om gekozen te worden. ‘Eindelijk de juiste man’, was het motto. De huidige president, Sergio Mattarella, zei dat Bonino voor veel mensen in en buiten Italië een referentiepunt is geweest. Premier Meloni herinnerde eraan dat zij en Bonino ver van elkaar stonden, maar dat zij decennialang een duidelijke, herkenbare stem is geweest in de Italiaanse politiek.
Haar partij ‘Meer Europa’ schrijft in een verklaring: ‘Een van de meeste lucide, moedige en vrije protagonisten van de politieke geschiedenis van ons land en van de vrije wereld heeft ons verlaten.’