Het is een betoverende kaleidoscoop van kleuren en vormen, een soms magische combinatie van beelden en betekenissen, vol fascinerende details. Enorme vrouwen met weelderig borsten en slangen die als takken uit een boom ontspringen, een vrouw die op een ronddraaiende wereldbol danst en een man die met de benen wijd de zon verbeeldt, een wat verborgen, duistere kelder met slachtoffers van justitie. Felgekleurde beelden bekleed met mozaïek en spiegelglas. En dat alles verrijkt met honderden details, soms puur kleur en vorm, soms met symbolische boodschap.
Dit is de monumentale ‘Giardino dei Tarocchi’, de Tuin van de Tarotkaarten. Hij is aangelegd op een heuvel bij de Toscaanse badplaats Capalbio, ruim honderd kilometer ten noorden van Rome. De Franse kunstenares Niki de Saint Phalle (1930-2002) heeft er eind vorige eeuw twintig jaar aan gewerkt en beschouwde het als haar levenswerk. Haar inspiratie haalde ze uit de zogeheten ‘Grote Arcana’ van het tarotspel. Dit zijn de belangrijkste kaarten van de tarot, verbeeldingen van zaken waar het in het leven om draait: geboorte en dood, liefde en macht, de dwaas en de duivel, de zon, de maan en de ster.
Op een van de paden tussen de beelden heeft ze, geschreven toen de klei nog zacht was, in het Engels uitgelegd waarom die tarotkaarten belangrijk voor haar waren.
If life is a game of cards, we are born without knowing the rules, yet we must play our hand. Throughout the ages, poets philosophers alchemists artists have devoted themselves to discovering their meaning.
In de jaren zestig had ze succes als kunstenaar met haar ‘nana’s’: volumineuze vrouwenfiguren met een uitstraling van zelfbewustheid, kracht, levendigheid. Zo werd het idee geboren van een hele tuin met soortgelijke figuren. Maar het werken met polyester voor die beelden was een aanslag geweest op haar gezondheid, en ze moest in 1974 voor herstel een tijdje naar de zuivere berglucht in het Zwitserse Sankt Moritz. Juist daar kwam haar droom voor een eigen beeldentuin dichterbij. Ze ontmoette er Marella Caracciolo Agnelli, de echtgenote van de legendarische president van Fiat, Gianni Agnelli. Twee broers van haar boden Niki de Saint Phalle een stuk grond aan om haar droom te realiseren. In 1978 kon ze aan de slag.
Het meisje en de draak
De tuin heeft beperkte openingstijden (daarover later meer), maar als hij open is, komen er honderden bezoekers. Kinderen genieten van de vormen en kleuren, volwassenen proberen de verschillende figuren te herkennen, en een enkeling gaat op zoek naar boodschappen erachter – het is jammer dat daar in de folder die je meekrijgt als bezoeker, niet wat meer aandacht voor is.
Zoals een beeld dat je op het eerste gezicht als de prinses en de draak zou benoemen. Die verwijst naar de tarotkaart ‘kracht’ – de leeuw van die kaart is hier een draak geworden. Let op de kom-maar-op houding van het meisje: zelfbewust, handen in de zij. Ze doodt de draak niet, maar temt hem.
Ook de ‘Levensboom’ zit vol betekenissen. Hij staat symbool voor leven en groei, voor een verbinding tussen boven- en onderwereld. De slangen die uit de boom groeien, zijn voor Niki de Saint Phalle eerder een symbool voor regeneratie en levenskracht dan voor gevaar. Bovendien staat de ‘stam’ van de boom vol persoonlijke verwijzingen naar haar leven: haar liefdes, de wreedheid en haat die ze is tegengekomen, de aids waaraan ze vrienden heeft verloren.
De duivel, de dwaas en de dood. En de zon
De zon is een van de weinige mannelijke figuren in deze beeldentuin. Je kunt tussen zijn benen door lopen. Het pad daarna naar rechts voert naar de dood, een ruiter te midden van een spoor van vernietiging, en naar de wereld, waarop een vrouw staat te dansen.
In dit hoekje van de tuin tref je ook de duivel, en de dwaas – hier geen sul, maar iemand die onbevangen met een knapzak op stap gaat naar het onbekende, zonder veel acht te slaan op regels en conventies.
De tuin is een waar feest van kleuren en vormen. Zo stuit je ook op de Ster, spelend met water, en op de Maan, wat verderop in de tuin.
Een man en een vrouw die samen op een bankje overleggen, staan symbool voor ‘Keuze’, terwijl een gigantische vrouw ‘Rechtvaardigheid’ verbeeldt. Haar borsten liggen op twee weegschalen. Het is een van de weinige beelden in zwart en wit. Binnenin het beeld, achter tralies en in de sfeer van een soort kerker, staat een installatie van Jean Tinguely, echtgenoot van Niki de Saint Phalle, gewijd aan slachtoffers van justitie.
Grote sculpturen zijn gewijd aan Gematigdheid, dansend, en aan de Hierophant. Als niet-Tarot-kenner moest ik opzoeken wat dat was, en daarbij blijkt veel ruimte voor interpretatie te bestaan. Een gezaghebbende bron presenteert hem als een figuur van wijsheid, instituties, ordening, maar ook als iemand die dat regelmatig vergeet. Wat er gebeurt als hij op zijn kop komt te liggen in een tarotspel, is me niet duidelijk.
De Hogepriesteres, de keizerin en de de keizer
Centraal in deze beeldentuin staan twee vrouwfiguren: de Keizerin en de Hogepriesteres. De hogepriesteres (in het Italiaans papessa genoemd) heeft op haar hoofd de magiër. In het water vóór haar staat een andere installatie van Tinguely, het rad van fortuin. De grote gapende mond van de hogepriesteres is een hommage aan een andere beroemde beeldentuin, die van de monsters van Bomarzo. Niki de Saint Phalle heeft gezegd dat die tuin (waar de tinten vooral grijs en groen zijn) samen met het werk van Antonio Gaudi belangrijke bronnen van inspiratie voor haar zijn geweest.
De zwarte keizerin steekt hoog boven de meeste andere beelden uit. Ze lijkt wel op een sfinx. Alles is groot aan haar. Binnenin is ruimte voor een prachtige kamer met duizenden stukjes spiegel, en via een klein trappetje kom je in een slaapkamer. Hier heeft Niki de Saint Phalle lange tijd gewoond terwijl ze bezig was met haar kunstwerk.
Er is ook een keizer in deze tuin, maar die heeft een minder expliciete vorm gekregen. De kunstenares heeft hem gesymboliseerd in de vorm van rond bouwwerk met op de binnenplaats een fontein en een reeks zuilen die ieder op een andere manier zijn bekleed. De ronde vormen van de bovenkant laten duidelijk de invloed zien van Gaudi.
Hier alleen al zou je een uur kunnen genieten van alle verschillende ideeën die aan de fantasie van Nikki de Saint Phalle zijn ontsproten.
Liever geen toeristen als een kudde schapen
Meteen al bij de ingang staat een bord waarop ze in het Italiaans uitlegt, op met de hand beschreven tegels, wat ze heeft willen bereiken met deze tuin. Vrede en vreugde, sereniteit en liefde voor de natuur.
Het is een lange tekst, niet makkelijk te lezen. Dit is een kunstwerk, schrijft ze. Het is kwetsbaar, het moet goed worden onderhouden. En dat baart haar zorgen. Ze schrijft in dit verband dat ze vroeger graag met haar man Tinguely naar de prachtige Dom van Orvieto ging. Maar in 1985 zijn ze daarmee gestopt. Te veel mensen, te druk, te veel geklets en ander lawaai. Ontheiliging van een kunstwerk.
Om zoiets hier te vermijden, is deze tuin niet heel de dag open en gaat hij in de wintermaanden dicht, van 15 oktober tot 1 april. Ik wil voorkomen, schrijft ze, dat bezoekers ‘gehaast door de tuin worden gejaagd als een kudde schapen’. De meeste bezoekers lopen dit bord voorbij, en de parkeerplaats bij de tuin staat begin september, ook al is het buiten 35 graden, bijna helemaal vol.