De vele mysteries rondom Valentijnsdag

Francesco-Scaramuzza_Amore-e-Psiche (1833_

Waar komt Valentijnsdag eigenlijk vandaan? En waarom wordt dat gevierd op 14 februari? Op zoek naar antwoorden kom je een paar dingen die historisch gezien zeker zijn, maar ook een heleboel vraagtekens.

Om te beginnen de naam. ‘Valentijnsdag’ is een verwijzing naar Sint Valentijn. Dat was een heilige en martelaar waaromheen veel legendes zijn geweven. Wat ook nauwelijks wordt betwist, is dat (een aantal van zijn) stoffelijke resten zijn begraven in Terni, een stad in het zuiden van Umbrië die de afgelopen decennia vooral bekend is geworden omdat daar veel staalindustrie is. Maar staal heeft in Europa geen toekomst, toerisme wel, en daarom afficheert Terni zich steeds meer als de stad van San Valentino. Jammer alleen dat de stad net dit weekeinde in het nieuws is gekomen omdat de burgemeester is afgetreden na ranzige commentaren over vrouwen en een publiek handgemeen met zijn woordvoerder.

Maar … Sint Valentijn is een van de meest mysterieuze heiligen van de katholieke kerk. De informatie over hem is gebaseerd op een aantal teksten over heiligenlevens waarvan de eerste een paar eeuwen na zijn dood is geschreven. Dat hij bisschop van Terni is geweest in de derde eeuw, wordt niet betwist. Maar wanneer precies? En hoe lang? Probleem is dat er over meer martelaren is geschreven met de naam Valentinus – zo zou er ook een Romeinse priester zijn geweest met die naam die is gedood omdat hij in het geheim mensen in het huwelijk bleef verbinden – een manier voor mannen om niet het leger in te hoeven. Hij zou ook mensen hebben bekeerd en genezen. Maar zijn die twee eigenlijk niet één en dezelfde persoon die door legendevorming in twee figuren zijn veranderd?

Romeins feest van de vruchtbaarheid

Dit is het in Italië meest gangbare verhaal: Valentijn was bisschop van Terni en had in Rome de zieke zoon van een vooraanstaande Romein genezen die door artsen was opgegeven. De hele familie ging daarna over op het christendom. Dat wekte de woede van de toenmalige Romeinse keizer. Die liet Valentino op de terugweg naar Terni aanhouden en na marteling onthoofden. Datum, volgens de legende: 14 februari. Jaar: 273. Of was het toch het jaar 269? In ieder geval staat er in Terni een grote aan hem gewijde basiliek. Maar: op veel plaatsen elders ter wereld claimen kerken een relikwie van Sint Valentijn te hebben. Zijn hart in een kerk in Dublin. Een stukje onderarm in Glasgow. Een schouderblad in Praag. Zijn schedel zelfs zowel in Rome als in Madrid – als dat geen wonder is…

De basiliek van San Valentino in Terni

Maar daarmee hebben we nog geen Valentijnsdag. Volgens een traditie die teruggaat op een paar eeuwen vóór Christus vierden de antieke Romeinen rond 15 februari de Lupercalia. Dat was een seksueel geladen feest dat in het teken stond van de vruchtbaarheid. Wat zeker is, is dat paus Gelasius (de bedenker van de tweezwaardenleer: een wereldlijke en een geestelijke macht met ieder hun eigen competenties) in het jaar 496 de losbandige Lupercalia voorgoed verbood.

Kwam toen Valentijnsdag op 14 februari daarvoor in de plaats, als het feest van de liefde? Historici denken dat dit pas vele eeuwen later is gebeurd. Dan verwijzen ze naar de Engelse dichter Geoffrey Chaucher, die rond 1380 in zijn gedicht Parliament of fowls sprak over Valentijnsdag als de dag waarop vogels beginnen te paren.

for this was on seynt Volantynys day
whan euery bryd comyth thete to chese his make

(Dit was op Sint Valentijnsdag / toen iedere vogel daar kwam om zijn maatje te kiezen)

Verklaart dat waarom Valentijnsdag in oorsprong een Engelse traditie is? En waarom dat wordt gevierd op wat toen de naamdag van Sint Valentijn was? In ieder geval zijn er daarna veel verhalen gekomen die deze heilige in verband brachten met geliefden. De bisschop Valentino hield van bloemen en zou rozen hebben aangeboden aan mensen die zich verloofden. De priester Valentino zou een blind meisje hebben genezen dat later trouwde. De bisschop weer zou het mogelijk hebben gemaakt dat een niet-christelijke Romeinse soldaat kon trouwen met een christelijke schone. En dan duikt er ook nog een derde martelaar Valentijn op, die brieven zou hebben geschreven vanuit zijn cel aan zijn geliefde.

Brieven aan San Valentino

Mysterie, mysterie – dat moet ook een beetje zo blijven als het om de liefde gaat. Door elkaar tegensprekende historische studies heeft de katholieke kerk in ieder geval op de heiligenkalender 14 februari geschrapt als de dag van Sint Valentijn – als compromis wordt hij op die dag wel herdacht als martelaar.

Feit is dat, ook zonder een duidelijk historisch stempel, sommige Italianen zich richten tot Sint Valentino uit Terni als ze met liefdesperikelen zitten. Jarenlang is er regelmatig post aangekomen op het adres ‘San Valentino – Terni, ook van buiten Italië. Al weer flink wat jaren geleden ging ik praten met de pater die toen dat soort post behandelde. Wat me bij is gebleven, is de smeekbede van Vittoria:

Ik bid u, help mij, Sint Valentijn. Breng liefde in het koele hart van Donato en voer hem naar het pad dat naar mij leidt. Ik beloof u dat ik geen juwelen meer zal kopen, in de hoop dat ik zo Donato krijg.

Tentoonstelling over de liefde

Sint Valentijn, liefde en Terni horen bij elkaar, zo zeggen ze graag in deze stad in Umbrië. Daarom is er als vanzelfsprekend een tentoonstelling georganiseerd rondom het thema van de liefde. Dat gebeurt vooral aan de hand van een dertigtal schilderijen, maar er is ook beeldhouwwerk en keramiek gewijd aan dit thema. Daarbij gaat het niet alleen om de romantische verliefdheden tussen twee mensen, of om liefdesverdriet. Het thema is: liefde van de oudheid tot de 21ste eeuw. Er zijn ook schilderijen te zien die de moederliefde verbeelden, of de mythologische liefdes uit de oudheid – op heel wat schilderijen komt cupido voor met zijn pijl en boog. Maar het kan niet anders dan dat de tentoonstelling opent met een schilderij dat is gewijd aan Sint Valentijn.

Titiaan (atelier van) - Venus en Adonis
Titiaan (atelier van) – Venus en Adonis

De Romeinse dichter Ovidius heeft met zijn Metamorfoses veel kunstenaars geïnspireerd (hier worden verschillende vertalingen besproken). Zoals dit doek hierboven uit het midden van de zestiende eeuw, uit de werkplaats van de grote schilder Titiaan. De godin Venus probeert de jonge Adonis tegen te houden als hij op jacht wil gaan, maar overwint de liefde niet: Cupido ligt onder een boom te slapen. En het loopt slecht af: Adonis zal worden doodgebeten door een zwijn.

Omdat de makers van de tentoonstelling zo’n grote periode wilden beslaan, hebben de gekozen schilderijen en voorwerpen iets willekeurigs. Maar het thema is altijd: de liefde. En dat trekt. Al meer dan tienduizend bezoekers zijn voor deze expositie naar Terni gegaan, zeker niet de mooiste stad van Umbrië.

Praktische informatie

De tentoonstelling is open tot en met 7 april 2024. Let op, de tijden zijn wat beperkter dan bij andere musea. Dinsdag en woensdag alleen van 15u30-19u30. Donderdag t/m zondag van 9-13u en 15u30 – 19u30.
De toegang is gratis.
Het adres: Fondazione Carit –  Corso Tacitus, 49 – Terni.

Guido Reni -Slapende Cupido
Guido Reni – Slapende Cupido

Laat een reactie achter

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *