Het huis van de futurist Giacomo Balla

Casa Balla - Studio - Foto Marc Leijendekker

Een palazzo als alle andere, een straat als alle andere. Op een regenachtige zondagmorgen sta ik in Prati, de Romeinse wijk waar eeuwenlang schapen graasden en die eind negentiende eeuw, begin twintigste eeuw werd geurbaniseerd om woonruimte te bieden aan de rijkere burgers, vooral de ambtenaren van de jonge Italiaanse staat. Bij de ingang van de via Oslavia 39-b heb je niet in de gaten dat een van de appartementen in dit gebouw wel heel bijzonder is. Een klein museum eigenlijk, op afspraak te bezoeken. Je moet ervoor de trap op naar de vierde verdieping – de andere bewoners dulden de belangstelling, maar willen niet dat zij het liftje niet kunnen nemen omdat mensen van buiten die bezetten. Doordat de gids de deur alvast heeft geopend, zie je meteen als je boven bent, de bonte kleuren waarmee Giacomo Balla bijna een eeuw geleden van zijn huis een soort totaalkunstwerk heeft gemaakt.

asa Balla - Gang - Foto Marc Leijendekker
Casa Balla – Gang – Foto Marc Leijendekker

Giacomo Balla is een van de bekendste Italiaanse futuristen. U weet wel: die groep kunstenaars die een radicale breuk wilden met het verleden. Bij de (toen) moderne tijd hoorden machines, snelheid, jeugd, agressie – velen van hen waren vóór deelname aan de oorlog. De schrijver Filippo Marinetti was de bedenker van die term, toen hij in 1909 zijn ‘futuristisch manifest´ publiceerde. Weg met de gezapigheid van pasta-eters. Dit was de tijd van het auto, snelheid, beweging. Avanti! Laten we Italië bevrijden van de ketens van het verleden!

Radicale breuk

Giacomo Balla, in 1871 in Turijn geboren, was toen al aan het experimenteren in zijn schilderijen. Hij werkte in de stijl van het Divisionismo, een Italiaanse kunststroming uit het einde van de negentiende eeuw die verwant is aan het pointillisme. Maar de tekst van Marinetti gaf aanleiding tot een radicale breuk met het verleden. Hij verkocht zo’n beetje alles wat hij had gemaakt, gaf het weg of vernietigde het. Weg met het verleden, op naar de toekomst.

Hij was ook gegrepen door een werk van de Franse kunstenaar Marcel Duchamp uit 1912: Nu descendant un escalier Naakt dat een trap afloopt. In een kunstwerk de tijd laten zien door hele korte momenten achter elkaar vast te leggen, dat was nieuw! Het inspireerde Balla in datzelfde jaar tot misschien wel zijn beroemdste schilderij: Dinamismo di un cane al quinzaglio. Aan het eind van dit blog staat een link naar een virtuele tentoonstelling van zijn futuristische schilderijen.

Als alle futuristen wilde Balla niet opgesloten blijven binnen één kunstvorm. De  modernisering waar de futuristen voor pleitten, ging het hele leven aan. Architectuur, muziek (het geluid van machines!), film, de vormgeving van gebruiksvoorwerpen. Zelfs de traditionele Italiaanse pasta moest het ontgelden. Marinetti’s kookboek-manifest La cucina futurista, uit 1932, staat vol met bizarre voorschriften over wat en hoe gegeten moest worden.  Wat dacht u van een cocktail van melk, blauwe druiven, rode radijs en een beetje honing, te nuttigen onder groen licht?

Totaalkunstwerk

Balla’s bijdrage aan die brede modernisering ging, naast zijn schilderijen (hij signeerde ze een tijdje als Futurballa) over kleding. Hij ontwierp een paar kledingstukken waarin het, net als in zijn schilderijen, om beweging moest gaan. Geen knellende jasjes en strakke broeken, maar kleding waarin je je vrij kan bewegen. Geen conventionele bedaagde kleuren, maar uitdagende tinten.

Kapstok in Casa Balla (Foto Marc Leijendekker)

Een voorbeeld daarvan is te zien in het kostuum dat in Balla’s huis aan de kapstok hangt. De hele woning is doortrokken van Balla’s streven om van die woning een totaalkunstwerk te maken. Hij was er  in 1929 ingetrokken. Het futurisme was toen al op zijn retour, en Balla zou gaandeweg weer terugkeren naar figuratiever werk. Maar het idee van totaalkunst heeft hij nooit losgelaten.

Balla met zijn vrouw en zijn twee dochters, in 1936. Foto uit de collectie van het Museo di arte moderna e contemporanea di Trento e Rovereto
Balla met zijn vrouw Elisa Marcucci en zijn dochters, in 1936. (Foto Museo di arte moderna e contemporanea di Trento e Rovereto)

Alles in zijn huis staat in het teken daarvan. De speciale, beschilderde kast die hij in de gang op maat heeft laten maken. De buizen voor water en verwarming die zijn beschilderd. De tegels aan de muur en op de vloer, de asbakken, de stoelen. De lampen, het servies dat in de keuken op tafel staat. De studio die met zijn rode kleuren wat wegheeft van een boudoir. Zelfs de elektriciteitsdraden die over het plafond naar de hanglamp lopen zijn in een scherpe, hoekige vorm geplaats. In de gang hangt hoog aan de muur een aantal schilderijen van Balla. Geen meesterwerken (vind ik), maar het geeft een indruk van zijn werk.

Ook de namen van zijn dochters symboliseren Balla’s obsessie met ‘modern’. Zijn oudste dochter, geboren in 1904, werd Luce gedoopt, tien jaar later werd Elica geboren – een verwijzing naar een propeller. Beide vrouwen, die vrijwel tot hun dood in het appartement zijn blijven wonen, hebben de passie voor schilderkunst overgenomen van hun vader. Naast werk van Balla zijn er in het huis/museum ook schilderijen van zijn dochters te zien.

Steun voor Mussolini

Eén aspect ontbreekt in het kleurrijke Casa Balla: zijn bijval voor het fascisme. Balla heeft zich zonder voorbehoud achter Benito Mussolini geschaard nadat die in 1922 de macht had gegrepen. In 1926 overhandigt hij zelfs een door hem gemaakt standbeeldje van de fascistische leider met daaronder de tekst: ,,Ik ben gekomen om Italië een regering te geven.’’  Begin jaren dertig voltooide hij op de achterkant van het futuristische schilderij Velocità astratta uit 1913 een veel realistischer hommage aan Mussolini: De mars op Rome. Het werk bevindt zich in de Pinacoteca Agnelli in het Lingotto in Turijn, de voormalige Fiat-fabriek met een testbaan op het dak.

Giacomo Balla – De mars op Rome (Foto Pinacoteca Agnelli)
Giacomo Balla – Velocità astratta (Foto Pinacoteca Agnelli)

Volgens de Italiaanse wikipedia is hij in de eerste helft van de jaren dertig ,,de kunstenaar bij uitstek’’ van het fascistische regime – misschien wat overdreven, maar het laat zien waar zijn politieke sympathieën lagen. Pas in de tweede helft van de jaren dertig nam hij afstand van Mussolini, In die tijd zei hij ook het futurisme, dat in de jaren dertig weer wat was opgeleefd, definitief vaarwel: te veel opportunisme, te veel winstbejag.

Borstbeeld en foto van Balla (Foto’s Marc Leijendekker)

Praktische informatie

Het huis is niet altijd te bezoeken. De huidige periode, met bezoeken op donderdag t/m zondag, loopt tot 28 januari. Daarna wordt er verder gewerkt aan de restauratie van het huis, en het is niet meteen duidelijk wanneer die is voltooid. Kaartjes moeten worden gereserveerd via de site van het Maxxi, het museum voor moderne kunst dat aan de andere kant van de Tiber ligt.

En dan ook, zoals beloofd in het stuk, een link naar een mooi vormgegeven virtuele tentoonstelling met werk van Balla op de site van het Mart, het museum voor contemporaine kunst in Rovereto.

Giacomo Balla – Papegaaien (1929) – (foto Mart)

Laat een reactie achter

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *