De eeuwig levende cellen van Henrietta Lacks

Henrietta Lacks. Ooit van gehoord? Ik kende de naam in ieder geval niet. En toch heeft zij in zekere zin, in de woorden van haar neef, het eeuwige leven. En heeft de medische wetenschap enorme resultaten geboekt dankzij haar cellen. Denk aan kanker, polio, de meeste uiteenlopende virussen, dna-onderzoek, Parkinson, de effecten van straling. Je kunt het zo gek niet bedenken of je komt ergens Henrietta Lacks tegen. Al zo’n driekwart eeuw. En het kan nog eeuwen zo doorgaan.

Wat is het verhaal hierachter? Flash back naar 1951. Henrietta Lacks is een afro-amerikaanse vrouw van 31 jaar, met vijf kinderen. Als ze onregelmatige vaginale bloedingen heeft, gaat ze naar het Johns Hopkins hospitaal in Baltimore – het enige ziekenhuis in de regio waar afro-amerikanen gratis zorg konden krijgen.

De artsen ontdekken al snel dat ze baarmoederhalskanker heeft. Ze nemen cellen af voor verder onderzoek – zoals dat toen ging, zonder daarover verder met de patiënt te communiceren. In het laboratorium wordt ontdekt dat deze kankercellen een eigenschap hebben waar onderzoekers al jarenlang van droomden: onder de juiste omstandigheden blijven ze zich delen, zonder af te sterven. De cellen werden ,,onsterfelijk’’ genoemd.

Een onuitputtelijke voorraad voor onderzoek

Vlak na deze ontdekking, waar ze niets van weet, overlijdt Henrietta Lacks. Volgens het toen geldende lab-protocol worden de cellen die bij haar zijn afgenomen, aangeduid met de eerste twee letters van haar voornaam en van haar achternaam. HeLa-cellen. Doordat deze kankercellen zich blijven delen is er, voor het eerst en tegen lage kosten, een schier onuitputtelijke voorraad beschikbaar voor grootschalig en langdurig onderzoek.

Dit maakt allerlei tests mogelijk die voorheen niet goed te doen waren, omdat de gebruikte cellen te snel afstierven. Nog steeds zijn HeLa cellen buitengewoon belangrijk voor allerlei soorten van biomedische research. Het gebruik ervan heeft een aantal belangrijke medische doorbraken mogelijk gemaakt.

Standbeeld voor Henrietta Lacks bij de Universiteit van Bristol

Het schrijnende aan dit verhaal is dat Lacks’ familie hier lange tijd niets van heeft geweten. Pas in de jaren zeventig van de vorige eeuw werd duidelijk welke naam er achter de alom gebruikte HeLa cellen stak. De cellen waren aanvankelijk zonder winstoogmerk beschikbaar gesteld aan medische onderzoekers. Maar toen een commercieel bedrijf eerder deze eeuw HeLa cellen begon te verkopen, hebben nazaten van Lacks rechtszaken aangespannen.

De Amerikaanse wetenschapsjournalist Rebecca Skloot heeft het verhaal van Henrietta Lacks beschreven in een boek dat zes jaar op de New York Times bestsellerlijst heeft gestaan  Er is ook een Nederlandse vertaling van – zie hier de lovende recensie in NRC. Naar aanleiding van zijn het boek zijn er ook een podcast en een HBO-serie over Lacks gemaakt.

Uitverkoren

Skloot besteed in haar boek ook uitgebreid aandacht aan de familie van Lacks. Zo citeert ze haar neef Gary Lacks, een gelovig man:

Henrietta was uitverkoren. En wanneer de Heer een engel kiest om zijn werk te doen, weet je nooit hoe ze eruit zien als ze terug op aarde komen. (…) Die cellen zijn Henrietta.

Hij verwijst tegenover journalist Skloot ook naar een bijbelpassage uit het Evangelie van Johannes (10:28), waarin Jezus een belofte doet aan zijn volgelingen: ‘Ik geef hun eeuwig leven, en zij zullen nooit sterven.’

Voor wie meer details over het onderzoek van Skloot wil lezen: hier is een link naar een interview uit 2011 met haar. Het duurt ruim een uur en is in het Engels.

Een schaaltje met cellen

Dankzij Skloot is wat meer bekend geworden over Henrietta Lacks. Veel foto’s zijn er niet. Voor de tentoonstelling De schepping van de wetenschap (ik schreef daar gisteren over) heeft het Museum Catharijneconvent aan kunstenares Iris Kensmil gevraagd om een nieuw portret van haar te schilderen.

The contribution of Henrietta Lacks,
door Iris Kensmil. (Foto Gert Jan van Rooij)

Kensmil heeft zich daarbij gebaseerd op een van de weinig bewaarde foto’s van Lacks. Ze heeft wel een eigen accent toegevoegd, een verwijzing naar Santa Lucia. Dat is een Siciliaanse heilige uit het begin van de vierde eeuw die geldt als beschermer van blinden en slechtzienden. Sinds de late middeleeuwen eeuw is Lucia regelmatig afgebeeld met een schaaltje met daarop twee ogen – dat zou een verwijzing zijn naar de bescherming van het zicht die Sint Lucia biedt. Kensmil heeft Lacks een schaaltje gegeven waarop ze symbolisch haar cellen aanbiedt – voor onderzoek waar een ontelbaar aantal zieken van heeft geprofiteerd.

Ook het HPV-vaccin tegen de baarmoederhalskanker waaraan Lacks is overleden, is ontwikkeld na onderzoek van HeLa-cellen.

Laat een reactie achter

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *