Terwijl in Rome de temperatuur is opgelopen naar de 40 graden, heb ik een tip voor de Italiëgangers die de relatieve koelte opzoeken van de Abruzzen. Dat is het dorpje Aielli. Je rijdt er zomaar voorbij als je op de autostrada in de buurt van Avezzano op weg bent naar een van de nationale of regionale parken of natuurreservaten in deze bergachtige regio. Maar Aielli is een kleine omweg waard. Waar anders is een beroemd boek in zijn geheel op een muur geschreven? En waar anders vind je zo veel prachtige street art, of zoals de Italianen zeggen, murales?
Tien jaar geleden was Aielli een van de vele dorpjes in Italië waar langzaam de fut uit gaat. Leegloop en gebrek aan werk vormden de gevreesde neerwaartse spiraal. Maar in 2017 bedachten een jonge burgemeester, Enzo Di Natale, en een kunstenaar, Andrea Parente (alias ‘Alleg’) een list: muurschilderingen.
Ieder jaar werd er in de zomer een festival georganiseerd waarbij makers van muurschilderingen uit binnen- en buitenland werden uitgenodigd om de stad te verfraaien – dit jaar is het festival op 1, 2 en 3 augustus. Maar Alleg, zelf ook een muurschilderaar met enige faam, wilde nog iets meer. Van hem kwam het idee om de beroemde roman Fontamara van de schrijver Ignazio Silone in zijn geheel over te schrijven op een gebouw.
Een hele roman op de muur
Dat was geen toevallig keuze. Silone is in het jaar 1900 geboren in Pescina dei Marsi, een dorpje op nog geen tien kilometer van Aielli. In de roerige jaren na de Eerste Wereldoorlog werd hij politiek actief. Eerst socialist, daarna communist totdat hij in 1930 brak met het communisme van Stalin. Hij ging in Genève wonen en begon te schrijven. In 1933 verscheen Fontamara, zijn eerste roman, over een fictief dorp in de Abruzzen.
Veel Italianen kennen de beroemde eerste zin:
Per arrivare dal chiaro di luna alla luce elettrica, Fontamara aveva messo un centinaio di anni. Per tornare dalla luce elettrica al chiaro di luna bastò una sera.
Mijn ruwe vertaling: Fontamara deed er zo’n honderd jaar over om van het maanlicht naar elektrisch licht te gaan. Om van elektrisch licht naar maanlicht te gaan was één avond genoeg.
Fontamara is een aanklacht tegen de enorme verschillen tussen mensen die het iets breder hadden en de cafoni, de landarbeiders, loonwerkers en boeren die helemaal onderaan de sociale ladder stonden. Voor het eerst in de Italiaans literatuur kreeg in een roman het ‘plebs’ uit het zuiden het woord. Eerlijk, maar ongeletterd en naïef en daardoor makkelijk te bedriegen.
Silones roman is in twee zomermaanden van 2018 op een muur gezet. Beelden uit die tijd laten zien dat het handwerk was. Iemand leest voor, iemand anders doopt een penseel in een bekertje met verf en schrijft zo netjes mogelijk de tekst op een muur.
De toren van de sterren
Niet alleen de roman, ook de plaats van de muur was symbolisch: vlak bij de viertiende-eeuwse Toren van de Sterren, traditioneel het belangrijkste herkenningspunt van Aielli. Het dorp zelf ligt op ruim duizend meter hoogte, en deze toren is nog gebruikt voor astronomisch onderzoek.
De formule bleek een succes. Ineens namen mensen de afslag van de autostrada om te komen kijken. Van het een kwam het ander en de twee lijnen werden doorgezet. Andere kunstenaars kwamen andere huizen en gebouwen schilderen. En een paar symbolische Italiaanse teksten werden op een muur gezet. Zoals vorig jaar, toen het Manifest van Ventotene om de hoek bij ‘Fontamara’ op de muur kwam te staan. Dat manifest wordt beschouwd als het ideële fundament van een verenigd Europa.
Een paar jaar daarvoor verschenen ook de Italiaanse grondwet en de hele Divina Commedia van Dante op een muur. Overigens was dat geen handwerk. Voor die teksten is een speciale printer gebruikt, en ze zijn gedrukt op borden van kunststof die tegen een muur staan. Onderstaande twee foto’s komen van de website van de gemeente.
Festival Borgo Universo
Met de muurschilderingen ging het veel harder. Ieder jaar komen er ter gelegenheid van het Borgo Universo festival weer een paar bij. Het zijn er nu een veertigtal.
Met onderstaande muurschildering probeerde de Napolitaan Matlakas de vrolijke sfeer tijdens het festival te verbeelden.
Omdat de oude “toren van de sterren’ zo’n belangrijke rol speelt, worden kunstenaars vaak uitgenodigd om hun inspiratie te zoeken in astronomie – dit jaar is ‘wetenschap’ het overkoepelende thema van het festival.
Een veelgeprezen werk dateert uit de beginperiode en is gemaakt door de Italiaanse kunstenaar Zamoc: de val van Phaëton. Dat is een figuur uit de Griekse mythologie waar sommigen in deze zomerse hitte vast aan moeten denken. Phaëton wilde bewijzen, tegenover mensen die daaraan twijfelden, dat hij echt de zoon was van de zonnegod Helios. Hij pakte de zonnewagen waarmee zijn vader Helios iedere dag langs het firmament reed en probeerde ermee te rijden. De vier vuurspugende paarden die de wagen trokken, merkten echter dat er iemand anders aan de teugels zat. Ze sloegen op hol, en dat veroorzaakte grote schroeiplekken op aarde – en zo zijn de woestijnen ontstaan.
Het meest gefotografeerd is waarschijnlijk een van de voormalige toegangspoorten tot Aielli. De Spaanse kunstenaar Okuda San Miguel heeft die versierd met veelkleurige geometrisch patronen – ook te zien op de openingsfoto van dit blog. Hij heeft het werk Illuminary Palace gedoopt.
Politieke lading
Sommige muurschilderingen hebben een uitgesproken politieke lading. Zoals dit werk uit 2022 van de Palestijnse kunstenaar Taqi Spateen.
Andere verwijzen naar politieke relletjes. Zoals die waarvan topvolleybalster Paola Egonu in 2024 een doelwit werd, nadat zij het Italiaanse team naar Olympisch goud had geleid. Roberto Vannacci, een ex-generaal die voor de anti-migratiepartij Lega de politiek in is gegaan, zei dat Egonu, in Italië geboren uit Nigeriaanse ouders, er niet echt taliaans uit ziet. Deze muurschildering van de Romeinse kunstenares Laika (die signeert met LK) is een van de vele steunbetuigingen voor Egonu.
Door deze muurschilderingen en de groei van het toerisme is het stadje enigszins opgeleefd. Er komen nu niet alleen schilders, maar ook andere kunstenaars.
Een effectief medicijn?
Aielli kijkt uit op een hoogvlakte – het treinstation Aielli ligt ruim tweehonderd meter lager, in die vlakte. Nog steeds staan er hier en daar huizen te koop. Maar het dorpje, waar dit jaar nog geen 1400 mensen ingeschreven stonden, hoopt dat de combinatie van Fontamara, Europa, muurschilderingen en andere kunst een effectief medicijn vormen tegen verdere leegloop. Op de korte termijn lijkt het in ieder geval te werken.
