In de schier onuitputtelijke schatkamer die Rome is zijn er heel wat zaken waarvan je het bestaan wel weet, maar waar je normaal niet bij of in kan. Een daarvan is de zogeheten passetto, de achthonderd meter lange ‘geheime’ gang tussen het Vaticaan en de Engelenburcht, waarlangs pausen in vroeger eeuwen zich in veiligheid konden brengen.
Ter gelegenheid van het Jubeljaar is deze passetto nu te bezoeken, op afspraak en met een gids. Ik ben daar afgelopen zaterdagavond gaan kijken. Het bezoek brengt je door twee gangen: de verborgen, overdekte gang die in de bestaande muur was gemaakt, en de open gang daarboven, op de muren zelf, die ook nu nog van buitenaf goed zichtbaar is.
De vijf meter hoge muren waar de gang door loopt, zijn gebouwd halverwege de negende eeuw, in opdracht van paus Leo IV. Hij vond dat nodig omdat bij de “oude’ Sint Pieter een hele reeks opvanghuizen voor pelgrims waren ontstaan, de zogenaamde Scholae. Onderdak, kerk, soms een kliniek. Zo had je de schola van de Franken, de Longobarden en de Saxen – en die van de Friezen. De Nederlandse Kerk van de Friezen, op een steenworp van het Sint-Pietersplein, herinnert daar nog aan.
Die Scholae en de Sint Pieter lagen buiten de Aureliaanse muren die keizer Aurelianus eind derde eeuw had laten bouwen. Ze waren kwetsbaar voor aanvallen. Nadat de Saracenen in 846 de basiliek van Sint Pieter en de scholae eromheen hadden geplunderd, liet paus Leo versterkingen bouwen – waarbij het logisch was de lijn door te trekken naar de Engelenburcht aan de Tiber, een gebouw dat ook eeuwenlang als fort dienst heeft gedaan.
Schietgaten
Historici zijn het er niet over eens wanneer precies in die muur een gang is gebouwd. Eind dertiende eeuw of toch eind veertiende eeuw? Deze gang in de muur is de afgelopen jaren volledig gerestaureerd. De muren zijn wit gestuct. Maar je krijgt nog wel een indruk hoe het eeuwen geleden moet zijn geweest door de schietgaten aan weerszijden. Die zijn maar een paar centimeter breed. De gang zelf is net breed genoeg om met z’n tweeën naast elkaar te lopen.
Zeker twee keer heeft een paus zich in veiligheid weten te stellen door vanuit de werkpaleizen bij de Sint Pieter te vluchten naar de Engelenburcht. Als de brug naar dit ronde gebouw – mausoleum, fort, gevangenis – was opgehaald, was het met de wapens van vijf eeuwen geleden een bijna onneembare vesting. In 1494 vond paus Alexander VI zo een veilig heenkomen bij een invasie door soldaten van de Franse koning Karel VIII, die met de Spanjaarden vocht om delen van Italië. En in 1527 vluchtte paus Clemens VII, die de kant van Frankrijk had gekozen, naar de burcht toen de onderbetaalde Duitse en Spaanse troepen van de Spaanse keizer Karel V Rome begonnen te plunderen in misschien wel de bloedigste en verwoestende plundering die Rome heeft gekend.
Minnaressen
De passetto heeft ook veel andere functies gehad. Een belangrijke was het overbrengen van gevangenen naar de cellen die binnen in de Engelenburcht waren aangelegd. Daarbij ging het vaak om mensen van wie om de een of andere reden niet bekend mocht worden dat zij gevangen waren gezet.
En dan de verhalen die werden gefluisterd over Alexander VI, een man uit de familie Borgia die paus was van 1492-1503. Hij is een van de meest omstreden kerkvorsten. Wegens zijn enorme ambitie, zijn cynische vriendjespolitiek, maar ook omdat hij de vader is van een zestal kinderen. Verwekt als kardinaal, maar ook toen hij al paus was. Deze Alexander, zo wil het verhaal, gebruikte de passetto ook om in het geheim naar een van zijn vele minnaressen te gaan. Daarom moet hij deze gang vaak heen en neer zijn gegaan. En dat verhaal heeft weer voeding gegeven aan een Romeinse legende: als een man 77 keer deze 800 meter lange gang op en neer heeft gelopen, krijgt hij zijn verloren viriliteit terug.
Praktische informatie
Het bezoek is te reserveren via deze site van Coopculture. Op dit moment staan daar alleen nog data in februari op, maar de gids verzekerde me dat er heel het jubeljaar door mogelijkheden voor bezoek zullen zijn.
Het georganiseerde bezoek brengt je in de overdekte gang en in het open gedeelte dat boven op de muren is gebouwd. Je komt ook in een deel van de Engelenburcht. De andere kant op is de gang op een gegeven moment afgesloten. Anders zouden de bezoekers ineens in het Apostolische Paleis in het Vaticaan staan, het gebouw aan de rechterkant van het Sint-Pietersplein waar vroegere pausen hun vertrekken hadden.
