In de tweede helft van de negentiende eeuw was het helemaal geen pretje om fabrieksarbeider te zijn. Maar hier en daar waren er ondernemers die, ook toen al, aan hun werknemers dachten in termen van menselijk kapitaal. Zo iemand was bijvoorbeeld Cristoforo Crespi, een textielbaron uit een vooraanstaande en rijke familie. Hij liet vlak bij de plaats tussen Milaan en Bergamo waar twee rivieren samenkomen, een heel nieuw industriedorp bouwen. Hoge ruimtes en veel licht in de langgerekte fabriek, voor die tijd comfortabele huizen waar twee families in konden wonen. Het industriedorp is vrijwel intact gebleven en is sinds 1995 door de Unesco erkend als belangrijk industrieel erfgoed. Ik ging kijken en schreef er een reportage over die vandaag in het Financieele Dagblad staat.
Het dorpje is vernoemd naar zijn bedenkers, de familie Crespi, en naar het riviertje waar de fabriek aan staat, de Adda. Dat werd daarom Crespi d’Adda. In het artikel van het FD heb ik veel verteld over de achtergrond en de toekomstplannen, maar het is ook leuk om nog wat meer van het dorpje te laten zien. Zoals wat beelden van de fabriek, die tot begin deze eeuw in gebruik is geweest.
In het dorp wonen veel mensen die afstammen van de oorspronkelijke fabrieksarbeiders. Je ziet hoe revolutionair ruim de opzet ervan was. Vrijstaande huizen, brede straten. Op de foto hieronder rechts staat het voormalige washuis: midden in het dorp gezet zodra vrouwen (want die deden toen de was) niet met het zware wasgoed naar de rivier hoefden te sjouwen.
Mijn artikel in het FD begint zo:
Zelden zie je de visie van een ondernemer zo symbolisch verbeeld als op het kerkhof van Crespi d’Adda
Waarom dat? De begrafenis van mensen die in het dorp hebben gewoond en bijna allemaal in de fabriek hebben gewerkt, werd meestal door het bedrijf betaald. Iedereen kreeg daarbij dezelfde steen – een paar graven van families die toch iets groters wilden, liggen aan de rand. Aan het einde staat het grafmonument, het mausoleum, van de familie Crespi. Die kijkt zo vanuit die verheven positie met mededogen, beschermend bijna, uit over de menigte mensen die voor hen hebben gewerkt.
In veel opzichten is het dorp vol symboliek. Het is gebouwd volgens een rechthoekig patroon, langs een rechte weg. Aan de rechterkant de langgerekte fabriek, aan de linkerkant de huizen en andere voorzieningen als school en kerk. Het punt van binnenkomen en het eindpunt verwijzen naar de Crespi’s. Je kunt er alleen maar goed komen vanuit het noorden, en als je binnenrijdt, zie je rechts, half verscholen achter de bomen, ‘het kasteel’, het zomerverblijf van de familie Crespi – die ’s winters in Milaan woonde. Helemaal aan de andere kant is het eclectische mausoleum, dat mede geïnspireerd is op Midden-Amerikaanse tempels.
Wie nog veel meer wil zien van dit bijzonder dorp, ook met foto’s uit het verleden, kan terecht op de site www.crespidadda.it. Daar zijn ook mooie overzichtfoto’s te vinden vanuit de lucht. De teksten, met veel historische achtergrond, zijn alleen in het Italiaans.