Vijf jaar lang was hij niet te zien: de prachtige Apollo del Belvedere, een van de topstukken uit de beeldencollectie van de Vaticaanse musea. Het marmeren standbeeld moest worden gerestaureerd. Maar nu is het werk klaar. De Apollo staat weer op zijn oorspronkelijke plaats, een nis in de achthoekige binnenplaats (cortile ottagono) waar de kern van de pauselijke collectie van antieke standbeelden te bewonderen is.
Volgens de Duitse kunsthistoricus Johann Joachim Winckelmann, die zo belangrijk is geweest voor de herwaardering van Griekse en Romeinse kunst, is dit een van de belangrijkste beelden uit de Oudheid die bewaard zijn gebleven. Het was volgens hem een perfecte belichaming van de klassieke schoonheidsidealen. En dat terwijl het 224 cm hoge beeld een kopie is. Het is, zo staat te lezen op de website van de Vaticaanse musea, het werk van een Romeinse ‘copyshop’ uit de tweede eeuw na Christus. Deze marmeren Apollo is een kopie van een bronzen Grieks beeld uit het jaar 330 voor Christus.
Oorlogsbuit
Het beeld is in 1489 gevonden in de ruïne van een oud Romeins huis. Kardinaal Giuliano della Rovere, groot kunstliefhebber, liet deze kans niet voorbijgaan en kocht het beeld – of, zoals dat toen ging, eist het beeld op. Hij nam het mee naar het Vaticaan nadat hij in 1503 tot paus was gekozen, met de naam Julius II. Het heeft de meeste tijd gestaan in het gedeelte, door Bramante ontworpen, dat Belvedere werd genoemd.
De Apollo van het Belvedere werd wereldberoemd. Tientallen kunstenaars maakten er tekeningen van. Nadat troepen van Napoleon Rome in 1805 hadden bezet, werd het beeld als oorlogsbuit (een van de vele door de Fransen gestolen kunstschatten) meegenomen naar Parijs. Na de val van Napoleon werd de beeldhouwer Antonio Canova naar Parijs gestuurd om te onderhandelen over teruggave van in ieder geval een deel van de artistieke oorlogsbuit, en hij kwam terug met onder andere dit beeld.
Nieuwe hand
Toen het beeld werd gevonden, was het na al die eeuwen bijna volledig intact. Van het lichaam ontbraken alleen de linkerhand en vingers aan de rechterhand. Op schetsen uit die eerste jaren is dat goed te zien
Bij de nieuwste restauratie is een aantal ingrepen van eerdere restauraties ongedaan gemaakt. Zo heeft Apollo een nieuwe linkerhand gekregen. De vorige was er bij de restauratie in 1533 aangezet, om het beeld compleet te maken. De restaurateurs van de Vaticaanse musea vonden de vorm van die hand onnatuurlijk, te gebogen voor iemand die een boog vast had.
Daarom hebben ze gebruik gemaakt van een hand die na de Tweede Wereldoorlog werd gevonden in een voormalig Romeins paleis in Baia, bij Napels. Die hand had volgens kunsthistorici toebehoord aan een andere kopie van het beeld van Apollo. Bij de presentatie van hun project lieten de restaurateurs het verschil zien. En ze onderstreepten daarbij dat, in lijn met de huidige ideeën over restauratie, alle interventies omkeerbaar zijn.
Zorgen over stabiliteit
De directe aanleiding voor de restauratie waren zorgen over de stabiliteit van het beeld, dat 150 kilo weegt en zijn zwaartepunt niet in het midden heeft, maar bij het rechterbeen van Apollo. Bij metingen en controles bleek dat juist vooral bij de rechterkuit en de knieën kleine scheurtjes waren ontstaan. Mogelijk heeft ook het feit dat beeld eeuwenlang, weliswaar beschut maar toch, is blootgesteld aan de open lucht.
De Vaticaanse musea geven in een filmpje zonder tekst een impressie van wat er allemaal is gebeurd met het beeld. Daarop is goed te zien hoe de restaurateurs soms te werk zijn gegaan als chirurgen, soms als ingenieurs.
Steun in de rug
De meest zichtbare van alle interventies is de een grote staaf die nu achter Apollo’s rug staat voor extra versteviging – iets vergelijkbaars had Canova al laten doen toen hij het beeld terughaalde uit Parijs. Dat moet ook de druk op het onderste gedeelte van het beeld verminderen.
Het hoe en waarom van deze restauratie is door de betrokkenen uitgebreid en beeldend toegelicht op een persconferentie. Dat heeft een fascinerend filmpje op YouTube opgeleverd. De voertaal was Italiaans. Via de automatische vertaling van de ondertiteling naar het Engels is er veel van te volgen, maar de vertaling naar het Nederlands levert wel erg veel ongegrijpelijks of hilarisch op.