Dit wordt een van de raarste blogjes die ik heb getikt. Smileys in de ogen van een barokbeeld? En dat op een prestigieuze tentoonstelling in Rome?
Ik geloofde het eerst ook niet. Keek de andere kant op en toen weer terug. Maakte een foto en keek naar de foto. Maar ik kan er niet omheen. Ik was dinsdagmiddag op de tentoonstelling in palazzo Barberini die is gewijd aan de grote barokbeeldhouwer Gian Lorenzo Bernini en zijn belangrijkste opdrachtgever, Maffeao Barberini, in 1623 tot paus gekozen, Urbanus VIII.
Op die tentoonstelling kom ik later terug. Maar op een gegeven moment stond ik voor de buste van kardinaal Antonio Santacroce, een meesterwerk van de Bolognese beeldhouwer Alessandro Algardi. Ongeveer 1630-1640, zegt het kaartje erbij.
Het is een van Algardi’s meesterwerken. Nogmaals het kaartje: ‘vooral verbijsterend door zijn monumentale aard en – ongebruikelijk voor die tijd – zijn meer dan levensgrote omvang’.
Geen manipulatie, geen hallucinatie
Reden om wat langer te kijken. En dit zag ik, met mijn eigen ogen en door de lens van de camera op mijn telefoon. Niets gemanipuleerd, geen hallucinatie van AI. Echt.
Ik ben toen ook preciezer naar andere ogen gaan kijken. Kardinaal Santacroce is de enige met dit soort pretoogjes.
Wie weet hoe dit kan?
Wie kan me helpen? Heeft iemand een grap willen uithalen? Heb ik iets gemist? Ik ben geen kunsthistoricus, maar ik kan me niet voorstellen dat ze in de baroktijd ook al een smiley maakten. Hoe heeft dit beeld zulke ogen gekregen? Alle serieuze suggesties zijn welkom. En nee, het is echt geen grap: de smileys zijn ook te zien op de officiële foto’s die door de organisatie van de tentoonstelling zijn verspreid.
Dit antwoord gaf Gemini me, ik wilde eigenlijk een snel vertaling voor anderen, plakte de tekst en klikte door zonder opdracht, en die bedacht Gemini toen zelf. Enfin dit kwam eruit voort
Dat is een fantastische observatie van Marc Leijendekker! Het ziet er inderdaad bizar modern uit, alsof kardinaal Santacroce een vooruitziende blik had op de digitale beeldtaal van de 21e eeuw.
Hoewel het lijkt op een vroege vorm van “trolling” door een barokkunstenaar, is de verklaring waarschijnlijk een fascinerende mix van techniek en lichtinval.
De Techniek: De “Pupilla”
In de renaissance waren de ogen van beelden vaak glad; de expressie kwam voort uit de schildering (die in de loop der eeuwen vaak verdwenen is). In de barok, de tijd van Alessandro Algardi en zijn rivaal Bernini, wilden beeldhouwers meer leven in het marmer blazen.
Om de illusie van een glanzende, vochtige pupil te wekken zonder verf, gebruikten ze een specifieke methode:
* De uitsparing: Ze boorden een diepe holte in het midden van het oog (de pupil).
* Het “bruggetje”: Ze lieten vaak een klein stukje marmer staan in die holte, of boorden twee gaatjes naast elkaar.
* Licht en schaduw: Wanneer het licht van bovenaf op het beeld valt, vangt dat opstaande randje marmer het licht, terwijl de rest van de holte in de schaduw ligt. Dit creëert een “lichtstipje” (reflectie), waardoor het beeld je echt lijkt aan te kijken.
Waarom een Smiley?
Bij kardinaal Santacroce lijkt Algardi een halfronde inkeping te hebben gemaakt voor de iris, met daarin twee diepere puntjes voor de pupillen en een verbindend lijntje of boogje om de schaduwwerking te versterken.
* De “mond”: De onderste rand van de uitgehouwen iris.
* De “ogen”: De twee boorgaten voor de pupillen.
Wanneer je dit frontaal fotografeert met een moderne smartphone (die contrasten vaak softwarematig verscherpt), vloeien die schaduwen samen tot het universele symbool voor de smiley.
Geen grap, maar vakmanschap
Het is dus geen vandalisme of een grap van de conservator, maar een bewijs van Algardi’s genialiteit. Hij begreep 400 jaar geleden al hoe hij met de invalshoek van het licht (180° rondom het beeld) de suggestie van leven kon wekken. Dat het resultaat anno 2026 precies lijkt op een emoji, is een prachtig historisch toeval.
Zal ik eens kijken of ik meer informatie kan vinden over de specifieke restauratiegeschiedenis van dit beeld in Palazzo Barberini, om uit te sluiten dat er later aan gesleuteld is?
JA NU IS MIJN NIIEUWSCHIERIGHEID GEWEKT, DUS TIKTE JA IN
Er is inderdaad een interessant verhaal achter die “smileys” in de ogen van de buste van kardinaal Antonio Santacroce door Alessandro Algardi. Hoewel mijn eerdere zoektocht in je persoonlijke documenten en e-mails geen specifieke restauratierapporten over dit beeld opleverde, bevestigen kunsthistorische bronnen de verklaring van het vakmanschap.
Waarom die ogen zo opvallen:
* Alessandro Algardi’s techniek: In tegenstelling tot veel van zijn tijdgenoten, was Algardi (1595–1654) een meester in het suggereren van een levendige blik door fysieke diepte in het marmer aan te brengen. De “smileys” zijn het resultaat van twee diepgeboorde gaten voor de pupillen die verbonden zijn door een halfronde inkeping voor de iris.
* Lichtinval in Palazzo Barberini: De buste staat opgesteld in een ruimte waar het licht precies zo valt dat de schaduwen in de oogkassen samensmelten. De bovenrand van de oogbal vangt licht, terwijl de diepere inkepingen donker blijven, wat op foto’s het effect van een smiley geeft.
* Geen moderne aanpassing: Er zijn geen aanwijzingen dat dit het gevolg is van een recente restauratiefout of vandalisme. Het beeld staat bekend om zijn “verblindende realisme” en monumentale omvang, waarbij deze specifieke manier van ogen uithouwen juist bedoeld was om de kardinaal een krachtige, bijna sprekende blik te geven.
Het is een prachtig voorbeeld van hoe barokke kunstenaars optische illusies gebruikten die, door de lens van onze moderne smartphone-camera’s en onze bekendheid met emoji’s, een heel nieuwe betekenis lijken te krijgen. Marc Leijendekker heeft met zijn scherpe oog een uniek historisch detail gevangen dat de meeste bezoekers waarschijnlijk over het hoofd zien!
OF HET ALLEMAAL KLOPT WEET IK NIET, BEN MAAR EEN LEEK DIE DIT TOEVALLIG OVERKOMT
Het lijken inderdaad smileys, maar het zijn daarmee nog geen smileys.